Trong quá trình hình thành và phát triển của TPHCM, khu vực Nhà Rồng – Khánh Hội luôn giữ vị trí đặc biệt. Không chỉ là không gian kinh tế, nơi đây còn lưu giữ những lớp trầm tích lịch sử, gắn với sự phát triển của ngành hàng hải Việt Nam.

Ngày nay, khi TPHCM đang định hình không gian đô thị ven sông theo hướng hiện đại và giàu bản sắc, câu chuyện về Nhà Rồng – Khánh Hội không chỉ dừng lại ở việc quy hoạch đô thị. Điều quan trọng hơn là làm thế nào để phát triển hài hòa với việc gìn giữ những giá trị lịch sử đã góp phần tạo nên diện mạo của thành phố.

Thành phố “trên bến, dưới thuyền” – khởi nguồn thương cảng Sài Gòn

Dọc theo dòng sông Sài Gòn, từ hơn một thế kỷ trước đã hình thành một không gian giao thương nhộn nhịp – nơi những con tàu từ khắp nơi cập bến, hàng hóa trao đổi tấp nập, tạo nên nhịp sống đặc trưng của đô thị Sài Gòn xưa. Chính từ dòng chảy giao thương ấy, khoảng từ năm 1860, thương cảng Sài Gòn dần hình thành và phát triển.

Cùng với sự mở rộng của giao thương quốc tế, hệ thống cầu cảng dọc bờ sông Sài Gòn tiếp tục được đầu tư, kéo dài từ Khánh Hội đến khu vực kênh Tẻ. Từ đây, thương cảng Sài Gòn từng bước trở thành một trong những trung tâm hàng hải quan trọng của khu vực Đông Nam Á. Những chuyến tàu vượt đại dương không chỉ mang theo hàng hóa mà còn kết nối vùng đất phương Nam với dòng chảy thương mại và văn hóa quốc tế, góp phần hình thành diện mạo của một đô thị cảng năng động bên sông Sài Gòn.

Không chỉ là cửa ngõ giao thương của thành phố, thương cảng Sài Gòn còn là chứng nhân của nhiều sự kiện trọng đại của dân tộc. Ngày 5-6-1911, tại Bến cảng Nhà Rồng, thành phố Sài Gòn – Gia Định (nay là TPHCM), người thanh niên yêu nước Nguyễn Tất Thành khi vừa tròn 21 tuổi đã bước lên con tàu Amiral La Touche de Tréville, bắt đầu hành trình ra đi tìm đường cứu nước. Sự kiện lịch sử ấy đã gắn Bến Nhà Rồng với một dấu mốc thiêng liêng của dân tộc và trở thành biểu tượng đặc biệt trong lịch sử của thương cảng Sài Gòn.

Bước sang giai đoạn phát triển mới, nhằm đáp ứng yêu cầu tổ chức lại không gian đô thị và nâng cao hiệu quả khai thác cảng biển, Chính phủ đã ban hành chủ trương từng bước di dời các cảng khai thác hàng hóa trên sông Sài Gòn ra khỏi khu vực nội đô. Từ một thương cảng sầm uất, khu vực Nhà Rồng – Khánh Hội đang từng bước chuyển mình để trở thành không gian văn hóa – du lịch đặc trưng bên dòng sông Sài Gòn, nơi quá khứ và hiện tại cùng hiện diện trong diện mạo mới của đô thị.

Từ những năm tháng vượt khó đến sự xuất hiện của các anh hùng lao động

Lịch sử của Cảng Sài Gòn không chỉ được hình thành từ những cầu cảng, tuyến hàng hải hay những chuyến tàu ra vào tấp nập mà còn được viết nên bởi nhiều thế hệ người lao động cần cù và kiên cường. Từ những người phu bốc vác đầu tiên trên bến cảng Sài Gòn đầu thế kỷ XX, họ dần trở thành lực lượng công nhân cảng biển đầu tiên của vùng đất phương Nam.

Trong những năm tháng đấu tranh giành độc lập dân tộc, nhiều thế hệ công nhân cảng đã tham gia các phong trào yêu nước, góp phần vào lịch sử đấu tranh của phong trào công nhân đô thị Sài Gòn – Gia Định.

Sau ngày đất nước thống nhất năm 1975, trong điều kiện còn nhiều khó khăn, tập thể cán bộ, công nhân viên Cảng Sài Gòn đã nỗ lực khôi phục hệ thống cầu bến, phương tiện khai thác và nhanh chóng đưa hoạt động cảng trở lại phục vụ nền kinh tế đất nước. Từ những nỗ lực bền bỉ ấy, năm 1996, Cảng Sài Gòn vinh dự được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng lao động.

Hiện nay, khu vực Nhà Rồng – Khánh Hội vẫn có hơn 400 cán bộ, công nhân viên của Công ty Cổ phần Cảng Sài Gòn làm việc thường xuyên, cùng với lực lượng lao động của các doanh nghiệp dịch vụ trong hệ sinh thái hoạt động của cảng. Các lực lượng này tham gia nhiều lĩnh vực như quản lý dịch vụ hàng hải, tổ chức vận tải hành khách, phục vụ tàu du lịch quốc tế và phát triển các sản phẩm du lịch đường sông.

Đối với nhiều thế hệ người lao động, Nhà Rồng – Khánh Hội không chỉ là nơi làm việc mà còn là một phần ký ức nghề nghiệp. Ở đó có những năm tháng lao động gắn bó với bến cảng và niềm tự hào về truyền thống của một doanh nghiệp đã góp phần xây dựng nên thương hiệu cảng biển của thành phố.

Hài hòa giữa bảo tồn di sản và phát triển đô thị

Nhận thức rõ ý nghĩa chiến lược của việc phát triển không gian đô thị ven sông Sài Gòn, Công ty Cổ phần Cảng Sài Gòn đã bày tỏ sự đồng thuận với chủ trương mở rộng Bảo tàng TPHCM – Chi nhánh TPHCM và hình thành Không gian văn hóa Hồ Chí Minh tại khu vực Nhà Rồng – Khánh Hội.

Tuy nhiên, từ góc độ lịch sử của thương cảng Sài Gòn cũng như yêu cầu tổ chức hoạt động của doanh nghiệp, việc tiếp tục duy trì trung tâm điều hành và văn phòng làm việc của Cảng Sài Gòn tại khu vực Nhà Rồng – Khánh Hội là phù hợp và cần thiết. Điều này không chỉ giúp ổn định hoạt động sản xuất – kinh doanh, duy trì việc làm cho người lao động mà còn giữ gìn mối liên hệ lịch sử giữa doanh nghiệp với khu thương cảng đã tồn tại hơn một thế kỷ.

Mặc dù hoạt động khai thác hàng hóa đã dịch chuyển ra các khu cảng mới, Nhà Rồng – Khánh Hội vẫn giữ vai trò quan trọng trong hệ sinh thái dịch vụ hàng hải và du lịch đường thủy của thành phố. Đây là nơi đón tàu khách quốc tế, tổ chức các tuyến tàu du lịch trên sông Sài Gòn và nhiều hoạt động văn hóa – đối ngoại của TPHCM.

Trong bối cảnh du lịch đường sông ngày càng phát triển, sự hiện diện của Cảng Sài Gòn tại khu vực này giúp bảo đảm việc quản lý, điều phối các hoạt động vận tải hành khách và dịch vụ hàng hải được thực hiện hiệu quả. Với kinh nghiệm lâu năm trong lĩnh vực cảng biển, Cảng Sài Gòn có đủ điều kiện để tham gia tổ chức và kết nối các hoạt động này, góp phần hình thành một không gian ven sông vừa giàu bản sắc lịch sử vừa năng động về dịch vụ – du lịch.

Phát triển cảng nước sâu – động lực mới cho kinh tế biển

Trong chiến lược phát triển hệ thống cảng biển quốc gia, TPHCM đang từng bước hình thành các khu cảng nước sâu hiện đại tại khu vực cửa sông và ven biển. Nổi bật trong đó là dự án Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ, được định hướng trở thành trung tâm trung chuyển container quy mô lớn của khu vực châu Á – Thái Bình Dương.

Đầu năm nay, Cảng Sài Gòn đã thông qua chủ trương tham gia liên danh cùng Tổng công ty Hàng hải Việt Nam – CTCP (VIMC) và đối tác chiến lược Mediterranean Shipping Company (MSC)/Terminal Investment Limited (TiL) để nộp hồ sơ đăng ký lựa chọn nhà đầu tư triển khai dự án với tổng mức đầu tư dự kiến khoảng 128 nghìn tỷ đồng. Theo kế hoạch, Cảng Sài Gòn dự kiến góp 15% vốn điều lệ tại doanh nghiệp sẽ được thành lập để thực hiện dự án sau khi cơ quan có thẩm quyền chấp thuận nhà đầu tư.

Việc tham gia liên danh không chỉ thể hiện định hướng phát triển lâu dài của Cảng Sài Gòn mà còn đặc biệt quan trọng trong giai đoạn doanh nghiệp chuyển dịch chiến lược theo quy hoạch chung của Thành phố.

Đồng thời, sự hình thành của cảng nước sâu hiện đại như Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ sẽ tạo điều kiện để hệ thống cảng trong nội đô, trong đó có khu vực Nhà Rồng – Khánh Hội, từng bước chuyển đổi chức năng theo hướng phát triển dịch vụ, văn hóa và du lịch ven sông.

Định hướng phát triển không gian văn hóa – du lịch

Công ty Cổ phần Cảng Sài Gòn đề xuất được tài trợ nghiên cứu phương án ý tưởng quy hoạch tổng thể khu vực Nhà Rồng – Khánh Hội, với mong muốn tiếp tục đóng góp vào quá trình hình thành một không gian đô thị ven sông hiện đại, giàu bản sắc và gắn với truyền thống thương cảng Sài Gòn của TPHCM. Việc nghiên cứu quy hoạch tổng thể sẽ góp phần tìm kiếm những giải pháp phát triển hài hòa giữa bảo tồn di sản lịch sử, phát huy giá trị văn hóa và khai thác hiệu quả tiềm năng của không gian ven sông.

Trong định hướng đó, Cảng Sài Gòn dự kiến nghiên cứu xây dựng Bảo tàng Hàng hải tại khu vực Nhà Rồng – Khánh Hội. Công trình này được kỳ vọng trở thành nơi lưu giữ và giới thiệu lịch sử phát triển của ngành hàng hải Việt Nam cũng như truyền thống của thương cảng Sài Gòn. Đồng thời, bảo tàng sẽ góp phần bổ sung nội dung cho Không gian văn hóa Hồ Chí Minh, tạo thêm một điểm nhấn văn hóa – du lịch đặc trưng của khu vực ven sông.

Song song với việc bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử, Cảng Sài Gòn cũng đề xuất nghiên cứu phát triển hạ tầng phục vụ vận tải hành khách và du lịch đường thủy, bao gồm định hướng hình thành cảng hành khách quốc tế và các dịch vụ du lịch ven sông. Định hướng này không chỉ góp phần khai thác hiệu quả tiềm năng của sông Sài Gòn mà còn phù hợp với chiến lược phát triển du lịch và kinh tế dịch vụ của TPHCM trong giai đoạn mới.

Thông qua các đề xuất trên, Cảng Sài Gòn mong muốn tiếp tục đồng hành cùng Thành phố trong quá trình định hình tương lai của khu vực Nhà Rồng – Khánh Hội. Việc tổ chức lại không gian khu vực theo hướng hài hòa giữa bảo tồn di sản, phát triển văn hóa và khai thác hiệu quả đô thị ven sông sẽ góp phần gìn giữ dấu ấn của thương cảng Sài Gòn hơn 160 năm tuổi, đồng thời mở ra những cơ hội phát triển mới cho thành phố.

Trong hành trình kiến tạo không gian đô thị ven sông hiện đại, giữ lại ký ức thương cảng bên dòng sông Sài Gòn hôm nay chính là cách để các thế hệ mai sau vẫn có thể nhận ra dấu ấn của một “thành phố cảng” – một phần quan trọng trong lịch sử hình thành và phát triển của TPHCM.

HẢI THANH – Báo Sài Gòn Giải Phóng